به گياهاني گفته مي شود كه تمام آن يا اجزايي از آن به صورت تازه ، خشك شده يا فراوري شده جهت تشخيص ، درمان ، پيشگيري ، كمك به اعمال فيزيولوژيكي و حفظ بهداشت بدن انسان  بكار مي رود.

يا :
گیاهان دارویی به گیاهانی گفته می شوند که دارای ماده ی موثره ی مشخصی باشند که در درمان بیماری یا پیشگیری از بروز آن مورد استفاده قرار گیرد.

 

 تاريخچه گياهان دارويي

 

تاریخچه پزشكی و درمان در ایران به دوران آریایی، در حدود 7000 سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد و نیز نخستین نوشته ها و نسخه های به دست آمده از گیاهان دارویی در تمدن های مهم دنیا نظیر ایران باستان، مصر، خاورمیانه، یونان باستان، هند و چین به 3000 سال قبل از میلاد بر می گردد.

دوران ما قبل اسلام

نخستین پزشك آریایی به نام تریتا یا آترت نام داشت كه از دیدگاه زرتشت و اهورا مزدا شخصی بود پرهیزكار، دانا، كام كار، توانا كه برای نخستین بار، ناخوشی، تب و زخم نیزه را بازداشت. نام تریتا نه تنها در فرهنگ ایرانی بلكه در هندوستان نیز به عنوان اولین پزشك آریایی معرفی شده است. تریتا به عنوان نخستین پزشك و جراح آریایی با گیاهان و خواص آن ها آشنایی فراوان داشت. او برای درمان بیماری ها از عصاره های گیاهانی كه خود استخراج می كرد، استفاده می نمود.

پیامبر تمدن آریایی تاكید زیادی بر حفظ و بقای گیاهان كرده است. در این تمدن قدیمی ایرانی دو گیاه "مورد و انار" مقدس بودند و همواره در بین مردم از ارزش والایی به دلیل سلامت انسان و محیط زیست برخوردار بوده اند. در تمدن ایران باستان در كتیبه های مربوط به زمان هخامنشیان، از زعفران به عنوان گیاه دارویی با خواص و كاربرد بسیار فراوان یاد شده است.

نخستین نوشته ها و نسخه های به دست آمده از گیاهان دارویی در تمدن های مهم دنیا نظیر ایران باستان، مصر، خاورمیانه، یونان باستان، هند و چین به 3000 سال قبل از میلاد بر می گردد. در این آثار نام گیاهان دارویی مانند درخت میر، كرچك و سیر به وفور به چشم می خورد، هم چنین سایر تمدن ها مانند بابلیان، مادها، آشوریان و طب اسلامی مهد آغاز شروع پیشرفت ها در زمینه علم داروسازی گیاهی است.

دو كشور پهناور چین و هند هم چون ایران از پیشگامان طب سنتی و داروسازی گیاهی بوده اند. اولین آثار كشف شده از چین در زمینه گیاهان دارویی، نوشته ای است به نام شینون مربوط به حدود 2800 سال قبل از میلاد مسیح كه در آن حدودا 1000 گونه ی دارویی شرح داده شده است. یكی دیگر از نقش های گیاهان دارویی و نیروهای ماوراء طبیعت در شفاء و افزایش طول عمر انسان مربوط به 2000 ( سال) قبل از میلاد مسیح در كشور هند می باشد.

وسعت و تنوع آب و هوایی در كشورهای ایران، چین و هند منجر شده است تا این مناطق از لحاظ تعداد و تنوع گونه های ارزشمند دارویی در دنیا از جایگاه خاصی بر خوردار باشند به گونه ای كه تا كنون صدها گونه گیاه دارویی با خواص بسیار موثر نظیر گیاهان دارویی و گیاهان ادویه ای مانند فلفل سیاه، شاه دانه، زعفران، زیره، شیرین بیان، خشخاش، جوز هندی، كرچك، كنجد، الئوورا یا صبر زرد، جین سینگ چینی، چای چینی و.....را به دنیای امروز معرفی كرده اند.

دوران اسلامی

پس از تحول عظیمی كه با آثار توسط بقراط پدر علم طب و شاگردش جالینوس طی سال های 200 تا 460 سال  قبل از میلاد مسیح رخ داد، روش های درمانی بر اساس طب مزاجی جایگزین سحر و جادو و خرافات شد. برخی از دانشمندان و نویسندگان معتقدند كه این تحول بزرگ در یونان باستان الهام گرفته از طب ایران باستان بوده است و مكتب طبی زرتشت خیلی زودتر از طب یونانی به وجود آمده بود. آن گونه كه جنگ های میان ایرانیان و یونانیان منجر شد تا آثار طبی بقراط و سایر دانشمندان به دست ایرانیان بیفتد و اولین مدرسه به نام جندی شاپور تاسیس شود. پس از ورود سپاه اسلام به ایران، این مدرسه به عنوان بزرگ ترین مركز تعلیم پزشكی در سر تاسر ممالك اسلامی درآمد.

در این زمان كه یكی از طلائی ترین ادوار علم پزشكی در ایران است. دانشمندان بزرگی چون "ابوریحان بیرونی، زكریای رازی و ابوعلی سینا" پا به عرصه گذاشتند. آن ها توانستند در مدت كوتاهی، پیشرفت های چشم گیری، در جهان طب به وجود آورند.

كتاب قانون یكی از معروف ترین آثار پزشكی دنیا، از ارزشمندترین منابع قدیمی طب سنتی است كه ابوعلی سینا پزشك و فیلسوف ایرانی آن را به رشته تحریر در آورد. او در این اثر گران بها 811 داروی گیاهی و خواص مهم درمانی آن ها را معرفی كرده است. با كمال افتخار در حال حاضر اثر این دانشمند بزرگ ایران زمین به عنوان یكی از منابع مهم در دانشگاه های پزشكی سراسر دنیا، مورد تدریس و مطالعه قرار می گیرد.

گرایش عمومی به استفاده از داروهای گیاهی و به طور کلی فرآورده های طبیعی در جهان به ویژه در سال های اخیررو به افزایش بوده است .مهمترین علل این گرایش را می توان اثرات داروهای شیمیایی از یک طرف و ایجاد آلودگی های زیست محیطی از سوی دیگر دانست.  

گیاهان دارویی در ایران

در ایران که یکی از هفت کشور آسیایی است که بیشترین گیاهان دارویی را دارد این گرایش وجود داشته است و در سه دهه گذشته شاهد روند رو به رشد مردم در زمینه استفاده از این داروهای گیاهی و احیای طب سنتی هستیم.براساس آمار موجود در کشورمان نیز بیش از 130 نوع داروی گیاهی وجود دارد .

امروزه تخمین زده می شود که 75 هزار گیاه دارویی در سراسر جهان وجود داشته باشد و تاکنون 5000 داروی گیاهی توسط صنایع دارویی جهان ساخته و به بازار عرضه می شود .این بخش از منابع طبیعی قدمتی همپای بشر دارند و یکی از مهمترین منابع تامین غذایی و دارویی بشر درطول نسل ها بوده اند.

طبق برآوردها در حال حاضر 750 هزار گیاه گل دار یا دانه دار در زمین یافت می شود و تاکنون 300 هزار گیاه در جهان شناسایی شده اند .قاره آمریکا با دارا بودن 138 هزار گونه گیاهی از جمله منابع غنی گیاهان در جهان است و این در حالی است که قاره آسیا دارای 123 هزار گونه گیاهی است. در بین کشورهای آسیایی بیشترین تعداد و تنوع گونه ها متعلق به کشور های چین، اندونزی، هند، برمه ، تایلند، مالزی و ایران است .

در حال حاضر استفاده از گیاهان دارویی در موارد مختلف همچون طب کنونی، طب سنتی یا بهتر بگوییم طب مزاجی یا طب اخلاطی کاربرد دارند.

 

اقتصاد گياهان دارويي

اسانس‌ها و ديگر مواد مؤثر گياهان دارويي زمينه‌اي بسيار مناسب براي صادرات دارند و در ارتقاء ارزش افزوده حاصله از كشت گياهان دارويي داراي اهميت به سزايي مي‌باشند. اسانس‌ها از جمله مواد لازم در صنايع دارويي ، غذايي و آرايشي و بهداشتي هستند و بر اساس يك توافق جهاني و به دليل زيست محيطي و بهداشتي مصرف اسانس‌ها و رنگهاي شيميايي ابتدا در تهيه مواد غذايي و بعد توليد مواد آرايشي به تدريج كاهش يافته تا پايان سال 2004 ميلادي متوقف خواهد شد و به جاي آنها اسانس‌ها و رنگهاي طبيعي بكار گرفته مي‌شود. كشورهاي مصرف كننده مانند ايران داراي گياهاني هستند كه اسانس‌ها بر بنياد آنها شكل مي‌گيرد. وبا توجه به قابليت‌هاي گسترده سرزمين گونه‌هاي گياهي ، مي‌توان علاوه بر جلوگيري از خروج مبالغ زيادي ارز از كشور در زمره صادركنندگان اسانس قرار گرفت.
با توجه به رويكرد كشورهاي جهان به داروهاي گياهي و فرآورده‌هاي طبيعي در سالهاي آينده مصرف گياهان دارويي در صنعت افزايش مي‌يابد. آنچه در حال حاضر باعث ركود مصرف گرديده عدم فعاليت بخشهاي تحقيقات صنعتي درزمينة پژوهش و ساخت محصولات گياهي جديد بوده است. با اينكه هر ساله بيش از9000 نوع فرآوردة گياهي در كشورهاي اروپايي و آمريكا فرموله و به بازار عرضه مي‌شود كشور ما مانند 50 سال گذشته بيشتر در زمينة توليد عرقيات گياهي و طي دهة گذشته در توليد حدود 170 نوع داروي گياهي سرمايه گذاري نموده كه تنها در بازار داخلي به فروش رسيده است. در همين مدت به مدد فن آوري اطلاعات مانند اينترنت و ماهواره به طور مداوم براي محصولات خارجي تبليغ ، بازاريابي و فضاي مناسب فروش ايجاد شده وعجيب تراينكه يكي از مصرف كنندگان عمدة اين محصولات ( يعني فرآورده‌هاي گياهان دارويي كشورهاي خارجي ) ايران است. در طراحي و فرآيند توليد فرآورده‌هاي وارداتي به خصوص دارويي آنها و OTC‌ها مواد مؤثر گياهان دارويي نقش مهمي داشته است. اين طرح مطالعاتي در پي معرفي فرصت‌هاي خالي براي تجارت و صادرات گياهان دارويي ايران و محصولات جانبي آن است.
در حال حاضر يك سوم داروهاي مورد استفاده بشر را داروهاي با منشاء گياهي تشكيل مي‌دهد و اين ميزان بي ترديد رو به افزايش است. نگاهي گذرا به آمار ثبت شده اين موضوع را بيشتر روشن خواهد نمود. بر اساس آمار سال 1994 فروش جهاني داروهاي گياهي بالغ بر 4/12 ميليارد دلار بوده است. در اين رابطه اروپا با حجم فروش 5/6 ميليارد دلار مقام اول را دارا بوده و آسياي شرقي با 3/2 ميليارد دلار ، ژاپن با 2/1 ميليارد دلار و آمريكاي شمالي با 5/1 ميليارد دلار در رتبه‌هاي بعدي قرار دارند. در ميان كشورهاي اروپايي آلمان با ميزان 5/2 ميليارد دلار بيشترين سهم را داشته و پس از آلمان فرانسه با حجم 6/1 ميليارد دلار و ايتاليا با حجم 600 ميليون دلار قرار دارند ( گرون والد و بوتل ، 1996 ؛ هاسنا ، 1997 ). در ژاپن بين سالهاي 1974 - 1989 فروش داروهاي گياهي 15 برابر افزايش داشته است. اين در حالي است كه فروش بقيه محصولات دارويي 3 برابر افزايش داشته است ( زانگ 1996 ). در سال 1990 در حدود 700000 تن مواد گياهي توسط پزشكان چيني و به صورت نسخه‌هاي سنتي مورد مصرف بيماران قرار گرفته است. در حدود چهل درصد داروهاي موجود در داروخانه‌هاي چين را داروهاي گياهي تشكيل مي‌دهد و طي 5 سال گذشته فروش داروهاي سنتي در چين 113 درصد افزايش داشته است. در چين هر ساله 460000 تن مواد گياهي ، مورد نياز كارخانه‌هاي توليد كننده داروهاي گياهي مي‌باشد ( هاسنا ، 1997 ). در آمريكا سالانه در حدود 125 ميليون نسخه نوشته شده حاوي داروهايي است كه از گياهان تهيه مي‌شوند. از هر سه نفر شهروند آمريكايي بالغ يك نفر از داروهاي گياهي استفاده مي‌كند و سالانه 54 دلار جهت درمان بيماريهايي مانند سرماخوردگي ، سوختگي ، سر درد ، آلرژي و بيخوابي پرداخت مي‌نمايند ( هاسنا ، 1997 ؛ جانسن ، 1997 ).


 

نوشته شده توسط بهنام صالحی در سه شنبه دوم آبان 1391 ساعت 18:41 موضوع | لینک ثابت